सोशल इन्शुरन्स

संध्याकाळी दीपाताईचा फोन आला की अपूर्वला ताबडतोब ससूनमध्ये दाखल करावं लागेल. त्यावेळी प्रियदर्शन, टाकळकर सर आणि मी एमकेसीलच्या फिनिशींग स्कूलमध्येच होतो. टाकळकर सरांच्या गाडीतूनचं अपूर्वला ससूनमध्ये घेऊन जायचं असं ठरलं. सर, पीडी आणि मी दीपाताईकडे निघालो.

अपूर्व दोन दिवसांपासूनच तापाने आजारी होता. ताप कमी होण्याची काही चिन्हं दिसतं नव्हती. इतर सर्व चाचण्या दोषविरहीत आल्यानंतर डॉक्टरांनी ससूनमध्ये जाऊन स्वाईन-फ्लूची चाचणी करण्याचा सल्ला दिला होता. अपूर्वला बहुधा स्वाईन-फ्लू असावा. दीपाच्या घरी पोहचलो. अपूर्वला गाडीत बसवलं. सर, दीपाताई, अपूर्व आणि मी, सरांच्या गाडीतून ससूनच्या दिशेने निघालो. पीडी मागाहून त्याच्या गाडीहून येणार होता. दरम्यानच्या काळात पीडी आणि मी ससूनमध्ये आपलं कुणी ओळखीचं आहे का याचा विचार करू लागलो. ससूनच्या अवाढव्य सरकारी पसार्यायमध्ये आपली दाद लागणं शक्य नाही हे आम्हाला माहीतं होतं. पीडीने त्याचा मावसभाऊ सुरुतला फोन केला. त्याची होणारी बायको, राखी ससूनमध्ये इंटर्नशीप करत होती. सुरुत स्वतःसुद्धा डॉक्टर आहे. गाडीत असतानाचं, पीडीचा फोन आला आणि दोन गोष्टी कळाल्या. पहिली म्हणजे की, राखी आज ससूनमध्ये नाही आहे, पण तिची मैत्रिण मोनाली सध्या तिथे आहे आणि दुसरी म्हणजे ससूनमध्ये स्वाईन-फ्लूच्या रुग्णांना सरळ casualty विभागात घेऊन जावं लागतं.

आम्ही ससूनच्या मुख्य दरवाज्याने गाडी आत घेतली. मी आणि दीपा अपूर्वसह उतरलो व casualty विभागची चौकशी केली. सर गाडी पार्क करून येत होते. तिथे वॉचमनसह सर्व जनता तोंडाला रुमाल आणि मास्क लावून होती. मनातून थोडा दचकलोच. आतापर्यंत माध्यमांनी कसा स्वाईन-फ्लूचा बाजार मांडला आहे असं जरी म्हणत आलो होतो तरी तिथे काही क्षण स्वाईन-फ्लूचीभिती वाटली. शेवटी पुण्यातल्या स्वाईन-फ्लूच्या पंढरीच्या casualty विभागात उभा होतो. पण नंतर लगेचच विचार केला, जो होगा वो देखा जायेगा। फ्क्त प्राथमिक सुरक्षिततेसाठी तोंडाला रुमाल बांधला. डॉ. मोनाली यांच्याशी बोललो, त्यांनी आम्हाला थोडा वेळ बसावयास सांगितले.

अचानक मला किर्तीसुधाची आठवण आली. काही दिवसांपूर्वीच ती एमकेसीलमध्ये आली होती, तेंव्हा तिने म्हटलं होत की ती ससूनमध्ये काहीतरी कारणासाठी जाते. लगेचच मी तिला फोन केला व ससूनमध्ये मी असल्याचं सांगितलं. ती रूमवर जायला निघणारचं होती, ती ससूनकडे फिरकली. तिने तिथे आल्यावर सांगितलं की डॉ. धरवसुद्धा इथेचं ससूनमध्ये तिसर्यात मजल्यावर आहे. धरवला मी सर्चमध्ये भेटलो होतो, तो सर्चमध्ये तंबाखूच्या व्यसनमुक्तीवर काम करत होता. फोनकेल्यावर धरव तिथे पाचच मिनिटांत आला. धरव डॉक्टरांशी अपूर्वविषयी सविस्तर बोलला, तेंव्हा कळलं की काळजी करण्याचं काहीचं कारण नाही आहे. प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून डॉक्टरांनी अपूर्वला ऍडमीट करण्याचा सल्ला दिला.

अपूर्वला दुसर्याी मजल्यावर वॉर्ड्मध्ये नेईपर्यंत सुरुत व राखी दोघेही तिथे आले होते. तरु, धरवची बायको जी ससूनमध्येच डॉक्टर आहे, ती सुद्धा तिथे आली होती. आतापर्यंत तिथलं सगळं चित्रचं पालटून गेलं होतं. अर्ध्यातासापूर्वी याच ससूनमध्ये आता करायचं काय? या प्रश्नाने आम्हाला छळलं होतं. आता तर वॉर्ड्मध्ये आम्ही चक्क गप्पा मारत होतो, एकमेकांचे मोबाईल नंबर घेत होतो. डॉक्टरांची नुसती फौज होती बरोबर. थोड्यावेळाने, वैभव आगवणे आणि त्याचा मित्र उमेश तिथे आले. दोघेसुद्धा ससूनमध्ये इंटर्नशीप करत होते. (नंतर गप्पांमध्ये कळलं की उमेश नुकताच स्वाईन-फ्लू मधून ठणठणीत बरा झाला होता आणि आता आम्हाला अभिमानाने सांगत होता की आता मला स्वाईन-फ्लू कधीच होणार नाही. त्यामुळे स्वाईन-फ्लूची उरली-सुरलीशी भितीसुद्धा निघून गेली.) ”अरे आपले निर्माणचे वैभव चाकूरकर आणि किरणसुद्धा बाजूच्याच बी.जे. मेडीकलमध्येच आहेत” वैभवने आल्याआल्याचं सागितलं. तिथे आम्ही जमेल तशी कामं वाटून घेतली, बाकीचे निव्वळ गप्पा मारत होते . मी वैभवला अपूर्वचं ब्लड सँपल घ्यायला मदत केली, त्यावेळी वैभव मला त्यासंदर्भातल्या मेडीकलच्या बाबी सांगण्याचा प्रयत्न करत होता. नंतर ते सँपल आम्ही लॅब मध्ये देऊन आलो. तोपर्यंत उमेश आणि मंडळींनी अपूर्वचा एक्स-रे काढला होता. नंतर तिथली सगळीचं कामं व्यवस्थित पार पडली.

अशाप्रकारे अपूर्वच्या स्वाईन-फ्लू प्रकरणामुळे आमचं एक छोटेखानी गेट-टुगेदरचं घडून आलं होत. या सर्व घटनेमुळे पुन्हा एकदा ग्रुपची ताकद लक्षात आली, निर्माणची ताकद दिसून आली. हा सर्व माणसं जोडून ठेवण्याचा “फ़ायदा”!!!

आर्थिक स्थिती चांगली असताना आपण भविष्यकालीन अडचणींसाठी म्युचुअल फंड, LIC च्या विविध इनश्योरन्स योजनांमध्ये पैसे गुंतवूण ठेवतो. या पैश्याच्या गुंतवणुकीइतकीच किंवा त्याहून अधिक महत्त्वाची असते ती स्नेहसंबंधाची गुंतवणूक. ही निस्वार्थ हेतूने माणसांमध्ये केलेली गुंतवणूकचं इन्श्योर करते आपला वर्तमान व भविष्यकालीन आनंद आणि आपल्याला वारंवार उपलब्ध करून देते निखळ हसण्याच्या व आनंदाच्या संधी!!!

प्रतिक्रिया

दि. 17 नोव्हेंबर, 2009 रोजी लोकसत्ता मध्ये प्रकशित झालेल्या ‘ह.भ.प. बबनरावांना ‘मोह’ अनावर !’ या बातमीला प्रतिक्रिया म्हणून लिहलेला हा लेख.

---

पोषण नको फक्त व्यसन द्या!!!

पुन्हा एकदा महाराष्ट्र सरकारने आदिवासी भागांमध्ये मोहफुलांपासून दारु निर्मिती करण्याचा घाट घातला आहे. पण यावेळी त्याचं ‘कोलीत’ मात्र बबनराव पाचपुत्यांच्या हातात दिलं आहे. आदिवासी विकासाचं खातं हातात आल्या आल्या त्यांनी मोहफुलांपासून दारू निर्मितीची घोषणा ‘हर्बल लिकर’ या गोंडस नावाखाली नुकतीच जाहीर केली.

यापूर्वीचं गेल्या वर्षी डिसेंबर महिन्यात मंत्रीमहोदय आत्राम यांनी गडचिरोलीत मोहफुलापासून दारू निर्मितीचा कारखाना काढणार असल्याचं जाहीर केलं होत. पण गडचिरोली जन-आंदोलनाद्वारे दारूमुक्त करणारे डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग, सेवानिवृत्त न्या. चंद्रशेखर धर्माधिकारी, चंद्रपूरचे माजी खासदार व राज्यामंत्री श्री. शांताराम पोटदुखे, तसेच स्थानिक नेते व बचत गट यांनी केलेल्या जाहीर विरोधामुळे आपण आशा प्रकारच्या कोणत्याचं प्रस्तावाचा विचार करत नसल्याची सारवासारवं शासनाने त्यावेळी केली. कदाचित हातातोंडाशी आलेल्या निवडणुकीच्या काळात ‘जनमता’चा आदर करत असल्याचा धूर्तपणा शासनाने त्यावेळी दाखवला असावा. आता मात्र हे प्रकरण नव्याने डोकं वर काढत आहे.

किमान पाचपुते साहेबांनी आदिवासी विकास खातं हाताला लागल्यानंतर ज्याच्या विकासाचं ‘परमिट’ आपल्याला मिळालय़ं तो आदिवासी कोण, कुठला, काय करतो, कसा जगतो याची माहिती आपलं (की आदिवासींचं) शंभर दिवसांचं ‘टारगेट’ ठरविण्यापूर्वी मिळवायला हवी होती. तसं केलं असतं तर त्यांनी हा निर्णय नक्कीचं घेतला नसता. कारण त्यांना वाटतं त्याप्रमाणे आदिवासी फक्त मोहफुलांपासून दारू काढत नाही, तर आदिवासी मोहफुलांवर आपली भूक भागवतो, मोहफुलं वाळवून साठवूण ठेवतो, आदिवासी बाया मोहफुलांची भाजी बनवतात, मोहफुलांचा भाकरीच्या पीठामध्ये वापर केला जातो. मोहफुलांच्या वापरातून आदिवासींना अनेक पोषणतत्त्वे मिळतात. म्हणूनचं मोहाला आदिवासी मोहामाऊली म्हणतो या गोष्टी त्यांना ज्ञात झाल्या असत्या. एवढचं नव्हे तर मोहाचा संधीवात, बद्धकोष्ठता, मूळव्याध, डोकेदुखी, मधूमेह व स्नायुंवरील ताण कमी करणे या व्याधींवर आयुर्वेदामध्येदेखिल वापर सांगितला आहे.

अशाप्रकारे ‘एक महू, त्याचे गुण बहू’ अशा आदिवासींच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असणार्याच मोहच्या फुलांपासून होऊ घातलेल्या दारू निर्मितीच्या कारखान्यामुळे झालेच तर आदिवासींचे नुकसानच होईल. सर्व मोहाची फुलं दारू कारखान्याकडे वळवली जातील. आदिवासी मोहाच्या इतर फायद्यांपासून वंचित होईल. मुळातचं कुपोषित असलेला हा वर्ग अधिक कुपोषित होईल. नंदुरबारसारख्या जिल्ह्यात तर सातपुड्यातील सारं जंगल आपण याअगोदरचं आदिवासींकडून ओरबाडून घेतलं आहे. एकही साग आपण तिथे शिल्लक ठेवलेला नाही. आता तर धार्मिकविधीच्या निमित्ताने आदिवासींनी जपून ठेवलेली मोहाची झाडंदेखिल ‘आम जनता की सरकार’ आदिवासींसाठी ठेवणार नाही. त्याची दारू बनवून ती तिथे आदिवासीच्याच गळी उतरवली जाईल आणि मोठ्या प्रमाणात शहराकडे पाठविली जाईल.

या कारखान्यामुळे मोहाची दारू आदिवासी भागात विपुल प्रमाणात उपलब्ध होईल. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या निष्कर्षानुसार समाजातील दारुच्या उपलब्धीच्या प्रमाणात समाजातील दारुड्यांची संख्या व व्यसनाचे प्रमाण वाढते. त्यानुसार आदिवासी समाज मोठ्या प्रमाणात या कारखान्यांमुळे विनाशाकडे लोटला जाईल. शासनाला जर आदिवासींचा विकास करायचा असेल, त्यांना रोजगार मिळवून द्यायचा असेल तर मोहफुलांतील पोषणमूल्यांवर आधारित उत्पादने बनवण्यासाठी त्यावरील अधिक संशोधनासाठी शासनाने प्रयत्न करावेत. दारू कारखान्यांव्यतिरीक्त इतर उद्योगांना प्रोत्साहन द्यावे.

माजी पंतप्रधान, स्व. इंदिरा गांधी यांनी पुढाकार घेऊन 1975 मध्ये बनविलेल्या केंद्र शासनाच्या ‘आदिवासी भागांसाठी दारूनीती’ या निर्देशांकानुसार देशाच्या कोणत्याच आदिवासी भागामध्ये दारुची निर्मिती किंवा विक्री करु नये. स्व. शंकरराव चव्हाण मुख्यमंत्री असताना 1977 मध्ये महाराष्ट्र शासनाने ही नीती स्विकारलेली आहे. असे असताना मोहफुलांपासून दारू बनविण्याचा निर्णय घेऊन बबनरावांनी इंदीरा गाधींची ही नीती सोईस्कररीत्या बासनात बाधून ठेवली आहे.

यापूर्वीच एका ‘रावां’नी द्राक्षापासून वाईन बनवून, ‘वाईन ही दारू नाहीच’ असे महाराष्ट्रातील शाळकरी मुलांपासून ते साठी ओलांडलेल्या नागरीकांना शिकविलेले आहे. आता हे नवे ‘राव’ मोहाची दारू म्हणजे दारू नव्हे हर्बल लिकर आहे असं सांगून महाराष्ट्रातील दहा कोटी जनतेच्या गळी उतरविण्याच्या विकासाच्या योजना आखत आहेत. यापूर्वीच शासनाने धान्यापासून दारू निर्मितीला प्रोत्साहन म्हणून कोट्यावधीं रुपयांची सबसिडी दारू उत्पादकांना वाटण्यास सुरुवात केली आहे. गेल्या काही वर्षातील ही ध्येयधोरण बघता ‘जनतेला धान्य नको, पोषण नको फक्त व्यसन द्या’ ही नीती शासनाने स्विकारली आहे असं दिसत आहे. याउपर तुम्ही मात्र ‘घ्या’ आपण मात्र बिलकुल घेत नाही असं धूर्तपणे सांगायला राव मात्र विसरत नाहीत.

समाजदर्शन

जुलै महिन्यात यवतमाळमध्ये जाण्याचा योग आला. सोबत उमेश आणि दत्ता भाऊ होते. यवतमाळ मधून पुढे आम्ही जयश्री आणि संतोषच्या घरी जाणार होतो. जयश्री उमरखेडची तर संतोष तिथूनचं 25-30 किलोमीटरवर असलेल्या मन्याळी या गावचा. आम्ही दुपारहून निघालो. यवतमाळपासून उमरखेड एकशे दहा किलोमीतर अंतरावर. रस्ता अतिशय सुंदर होता. नुकतीच पावसाची हलकी सर होवून गेली होती. दुतर्फा जंगलं होतं. सर्वाधिक शेतक-यांच्याह आत्महत्या झालेल्या यवतमाळ जिल्ह्यात आम्ही आहोत यावर आमचासुद्धा विश्वास बसत नव्हता. विदर्भाच्या नैसर्गिक संपन्नतेचं दर्शन आम्हाला होतं होत. प्रवास संपूचं नये, असंचं आम्ही म्हणत होतो.

दोन तासांनंतर महागावहून उमरखेड फाट्यावर लागलो. दुपारचं जेवण घाईत करायचं राहीलं होतं. उमरखेडला जयश्रीचा पाहूणचार घेऊन बिटरगावच्या दिशेने निघालो. तिथं पोहचल्यावर एका वयस्क बाबांना विचारलं, बाबा मन्याळी कुणीकडे आलं ?. त्यांनी एका लहानश्या डावीकडील फाट्याकडे हात केला. रस्ता चिंचोळा होता. रस्त्याचं बांधकाम चालू होतं. एकूणचं परिस्थितीवरून काम बर्या चं दिवसांपासून रेंगाळलेलं असावं असं वाटत होतं. गावातील लोक सुद्धा त्या तश्या रस्त्याला सरावलेले दिसत होते.

दोन किलोमीटर प्रवास केल्यानंतर एका जि.प. शाळेसमोर आलो. गावं लहानं होतं. “दादा इथं पत्रकार संतोष कुठे राहतो” एका वयस्क माणसाला विचारलं. त्यांनी सुद्धा आंम्हाला फार काही न विचारता गावाच्या एका कोपर्यााच्या दिशेने हात करत म्ह्टलं, “त्या झाडाजवळ”. तेवढ्यात मागून संतोष धावतच आमच्याजवळ आला. आम्ही सतोषच्या घराच्या दिशेने चालू लागलो. आजूबाजूची सगळीचं लोकं आमच्याकडे आणि संतोषकडे पाहतं होते.

अंगणात संतोषने आमच्यासाठी चारपाया टाकल्या. आजूबाजूची काही माणंस त्यानिमित्ताने गोळा झाली. मगं काय आमच्या गप्पा सुरु झाल्या. तांड्यावरची काही मंडळीसुद्धा आमच्या गप्पांमध्ये सामील झाली होती. त्यातून बर्या चं गोष्टींचा उलगडा होत गेला.

गप्पा मारता मारता कळलं की आम्ही फिरत फिरत विदर्भातून मराठवाड्याच्या अगदी जवळ पोहचलो होतो. नांदेड मधला किनवट तालुका तिथून ७-८ किलोमीटरवर होता. गावाला किनवटच्या जंगलाचं देणं लाभलं होतं. गाव तसं लहानचं होतं. गावात जिल्हा परिषदेची सातवीपर्यंत शाळा होती. संतोषचं सातवीपर्यंतचं शिक्षण तिथेचं झालं होतं. बिटरगाव - मन्याळी रस्ता कच्चाचं होता पण संतोषच्या घरासमोरील रस्ता कसा कोण जाणे चक्क सिमेंटचा होता. संतोषचं घर साधं मातीचंच होतं. संतोषचा लहान भाऊ ज्ञानेश्वर हुशार आणि स्मार्ट आहे. त्याला शेतीमध्ये रस आहे. ज्ञानेश्वरला शेतीची सर्व कामे जमतात आणि तो ती करतो असं संतोषच्या बाबांनी आवर्जून सांगितल. “आम्ही गावात एकरी उत्पादन सर्वात जास्त घेतो” ज्ञानेश्वरने आम्हाला अभिमानाने सांगितलं.

आमच्या गप्पांमध्ये एक तांडयावरचे काकासुद्धा सहभागी झाले होते. सर्वसाधारणपणे तेथिल गावच्या रचनेप्रमाणे गावाबाहेर बंजारा समाजाची वस्ती असते. पूर्वी हे बंजारा लोक गावोगाव भटकत असत, पण गेल्या काही पिढयांपासून गावाबाहेर वस्ती करून स्थायिक झाले आहेत. त्या वस्तीला ते तांडा असे म्हणतात. त्यावरून मला लहानपणी दूरदर्शनवर सयाजी शिंदेच्या तांडा चालला या मालिकेची आठवण झाली.

गप्पांतून अनेक विषय निघत होते. गावात शेती व्यतिरीक्त रोजगाराचं काहीचं साधनं नसतं त्यामुळे खरीपानंतर गावातील आणि तांडयातील लोक बर्या चं प्रमाणात स्थलांतर करतात असं लोकांच्या बोलण्यातून लक्षात आलं.

“मी पण मजूरीसाठी बांधकामाच्या कामावर जायचो पण ते आता दोन-तीन वर्षापासून बंद केलं” ताडयावरचे काका सांगत होते.

मी मुंबईचा आहे हे कळल्यावर ते म्हणाले, “मी मुंबईत सुद्धा माहीम, बांद्र्याला आणि जोगेश्वरीला कामं केली आहेत.”.

मी लगेचचं म्हटलं, “मी सुद्धा जोगेश्वरीलाच राहतो”

”मग तुमच्याकडे ते राम मंदीर आहे ना?” काका म्हणाले, “त्याच्या मागच्या बाजूला ‘राणे मिलेनियम’ नावाची बिल्डींग आहे ना ती मीच बांधली आहे.”

ती बिल्डींग माझ्या खाडकन डोळ्यासमोर आली. ईस्माईल युसुफच्या ग्राऊंडवर क्रिकेट खेळल्यानंतर राणे मिलेनियमच्या समोर रस्त्याच्या कोपर्या्वर असलेल्या अण्णाच्या गाडीवर मी कित्येकवेळा मित्रांसोबत मसाला डोसा खाल्ला होता.

कुठे विदर्भातील यवतमाळ, त्या यवतमाळच्या सोळा तालुक्यापैकी एका कोपर्यारत असलेला उमरखेड हा तालुका, त्या तालुक्यातील बिटरगावाजवळचं मन्याली नावाचं एक लहानसं खेड, त्या खेडयातील गावाबाहेरच्या तांडयावरचे हे काका आणि कुठे मुंबईच्या उपनगरातील एका कोपर्यांत असलेल्या जोगेश्वरीतील “राणे मिलेनियम” ही बिल्डींग.

रोजगारासाठी माणूस किती दूर फेकला जातो. स्थलांतराचं विदारक स्वरूप माझ्यासमोर होत. स्थलांतराची समस्या किती गंभीर आहे हे समजण्यासाठी त्याचे परिणाम व आकडेवारी सांगणार्या वर्ल्ड बँकेच्या अहवालाची मला आता गरज वाटत नव्हती. लोक उत्तर प्रदेश बिहार मधून मुंबईत कामासाठी येतात हे माहीत होत, पण आता तर महाराष्टाचं सुद्धा युपी-बिहार होत चालल आहे याची जाणीव झाली. एकदम पी. साईनाथांचं “Everybody loves…” आठवलं. असे कितीतरी काका भारताच्या कानाकोपर्‍यातून बांधकामासाठी, रस्ते खणण्यासाठी, गटारं साफ करण्यासाठी, मैला काढण्यासाठी, कचरा गोळा करण्यासाठी मुंबईत येतात. आपल्याला जी कामं नकोशी वाटतात, जी कामं करायला आपण तयार नसतो ती कामं करतात. आपण त्यांची कधीचं दखलं घेत नाही.

कदाचित हा माणूस बिल्डींगच्या विटा रचत असताना मी त्या समोरच्याचं गाडीवर डोसा मित्रांसोबत खाल्ला असेन. पण हा माणूस कोण, कुठला आणि तो इथ अशी कामं का करतोय? हा विचार सुद्धा माझ्या मनात आला नाही. किंबहुना त्यावेळी असा विचार करायचा असतो हेचं माहीत नव्हत. परंतु तेच काका त्यांच्या गावात माझा चांगला पाहुणचार करत होते.

त्यावेळी माझ्या असंवेदनशीलतेची मलाच खंत वाटली…

पडसाद

काल सायंकाळी मेधातांईना प्रत्यक्ष ऐकायला मिळालं. निमित्त होतं The Word’s First Anti-Dam Movement या प्राध्यापक वोरा लिखित पुस्तकावर फर्ग्युसन कॉलेजच्या राजशास्त्र विभागाने आयोजित केलेल्या चर्चेचं. ‘धरण, धरणग्रस्तांचे प्रश्न आणि त्यासंदर्भातील चळवळी काही आपल्याला नवीन नाहीत’ कार्यक्रमाच्या सुरवातीला सुहास पळशीकर सांगत होते. जगामध्ये अशा प्रकारच्या चळवळी विविध स्तरावर चालू आहेत. पण जगात प्रथमचं अशा प्रकारच्या चळवळींची सुरुवात पुण्याच्या मुळशी धरणापासून सुरु झाली. त्यापूर्वी धरणग्रस्तांच्या तक्रारी होत्या पण धरणग्रस्तांनी संघटीतरीत्या आपली राजकीय भूमिका मांडणारा लढा प्रदीर्घ काळ लढल्याची नोंद इतिहासात नाही. हा मुळशीचा लढा लढला गेला होता १९२१ ते १९२४ च्या कालवधीत टाटा उद्योगसमूहाच्या विरुद्ध. त्याचं नेतृत्व केलं होतं सेनापती बापटांनी.

या लढ्याला गांधी समुदायाने फारसा पाठिंबा दिला नव्हता, परंतु गांधीजींनी मुळशी प्रकल्पाचं समर्थनसुद्धा केलं नव्हतं. लोक़ांच्या विरुद्ध भूमी संपादन करुन असे प्रकल्प उभे करणं याला गांधीजींचा विरोध होता.

मेधाताईंनी मुळशीचा लढा, नर्मदा बचावं आंदोलन, अशा जनाआंदोलनांच स्वरूप आणि त्यांचे परिणाम याची आपल्या भाषणातून अतिशय सुंदर मांडणी केली. मुळशीच्या आंदोलनाच्या माध्यमातून जरी मावळ प्रांतातले शेतकरी जरी टाटांना या प्रकल्पापासून परावृत करु शकले नसले तरी ते आंदोलन अयशस्वी झालं असं म्हणता येणार नाही. “कोणतही जनाआंदोलन हे यशस्वी की अयशस्वी असं सरळ सरळ मोजता येत नाही.” मेधाताई सांगत होत्या. जनाआंदोलनातून समाजाला एक नवीन विचार मिळतो, तो व्यापक असतो आणि त्यातून राज्यसंस्थेची सुद्धा घडण होतं असते.

मुळशीच्या निमित्ताने काही मुद्दे समोर आले. राष्ट्रीय सुरक्षितता धोक्यात असताना किंवा राष्ट्रावर एखादी नैसर्गिक आपत्ती आली असताना राष्ट्र लोकांकडून कोणत्याही गोष्टींची मागणी करू शकते पण मुळशीच्या संदर्भात असं काहीचं नसताना सर्वसामान्य शेतकर्‍यांच्या जमिनी कशाच्या आधारावर बळकवल्या जाऊ शकतात. शेती, शेतकरी आणि त्यावर आधारलेली अर्थव्यवस्था कि धरण, उद्योगधंद्यांना लागणारी वीज, त्यातून एका विशिष्ट वर्गाला होणारा फायदा यापैकी काय महत्वाचं आहे असे प्रश्न पहिल्यांदा उपस्थित केले गेले.

मुळशी नंतर सुरु झालेल्या आणि अगदी आतापर्यंतच्या नर्मदा बचाव आंदोलनापर्यंतच्या गेल्या काही वर्षातील चळवळींकडे पाहता, धरणग्रस्तांनी व त्यासंदर्भात काम करणार्‍या चळवळींनी फक्त आमच्या पुनर्वसनाचे काय? हा एकमेव प्रश्न उपस्थित केला नाही तर अर्थशास्त्राच्या दृष्टीकोनातून धरणं खरीच “फायद्याची” ठरत आहेत का? धरणांमुळे दुष्काळाचा प्रश्न खरचं सुटतो का?. पर्यावरणाच्या दृष्टीने धरणांचं स्थान काय? इथून ते विकासाची खरी व्याख्या काय असावी? विकासाचं नवं ‘मॉडेल’ कसं असावं? विकास प्रक्रियेत लोकसहभाग किती व कसा असावा? सामाजिक संपात्तिचा वापर, पुनर्वापर व त्याच न्याय पद्धतीने समवाटप कस असावं? ते पैशाच्या बळावर वाढलेल्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या बेसुमार वापर करुन रुजू पाहणार्‍या उपभोग्तावादावर नियंत्रण असावे का? असे मूलभूत प्रश्न उपस्थित केले. या चळवळींनी यापैकी काही प्रश्नांवर अभ्यास केला आणि विकासाचे पर्यायी मार्गसुद्धा काही बाबतीत सुचवले. या पुस्तक चर्चेच्या निमित्ताने मेधाताईंनी या मुद्यांवर त्यांच्या ‘खास’ शैलीत विस्तृतपणे बोलल्या.

असं असतानादेखिल नंदीग्राम, सिंगुर, एसईझेड हे प्रकल्पग्रस्तांचे प्रश्न आजही तितकेच तीव्रतेने आपल्यासमोर आहेत. माओवाद्यांचे प्रश्न जे अप्रत्यक्षपणे या प्रश्नांशी निगडीत आहेत. वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी, वेगळ्या मार्गांनी होणार्‍या भूसंपादनातून निर्माण होणारे प्रश्न. हे प्रश्न आजही पुरेश्या सहृदयतेने हाताळले जात नाहीत. हे कदाचित उद्योजकांचे वाढते प्रस्थ, नोकरशाही आणि स्वार्थी राजकारणी यांमुळे घडत असावं. अशा परिस्थितीत सर्वसामान्य जनतेचा या प्रश्नांमध्ये सहभाग व त्यांची कृती अधिक महत्त्वाची आहे याची जाणीव झाली.

या महिन्याच्या सुरवातीला उल्का महाजन आणि सर्वहारा जनआंदोलनाची कामे पाहिल्यानंतर, गेल्या आठवड्याभरात बीटी वांग्याबद्दल झालेली चर्चा व त्याला विविध माध्यमातून व स्तरातून जनतेने केलेला विरोध बघितल्यानंतर जनाआंदोलनाचं महत्त्व पुन्हा एकदा माझ्या प्रत्ययास आलं.

खरं काय हे एकदा माहीत झाल्यानंतर आणि ते सरळ सरळ विवेकबुद्धिला पटत असताना देखिल काही विशिष्ट गटाच्या/ वर्गाच्या हितसंबधापोटी जर त्या गोष्टी प्रत्यक्षात येत नसतील तर अशावेळी सर्वसामांन्याची भूमिका महत्त्वाची ठरते. निवडणुकांव्यतिरीक्त ‘आम’ जनतेला विविध मुद्द्यांवर आपली मतं दखल घेतली जातील अशा पद्धतीने मांडण्यासाठी व व्यक्तिगत वा लहान गटांमधून कृती करता येईल अशी व्यासपीठं किंवा संधी उपलब्ध करून देण्याची गरज आहे. त्याचे नवनवीन मार्ग शोधण्याची गरज आहे.

असं घडून आल्यानंतरच विवेक सावंत यांनी सांगितल्याप्रमाणे बदल घडून येण्याच्या प्रक्रियेतील ज्या Information, Interaction, Transaction आणि Transformation या चार पायर्‍या आहेत, त्यातील Interaction आणि Transaction या पायर्‍यांना गती मिळेल.

(एका थियरीनुसार बदल घडण्यासाठी च्याचार पायर्‍या असतात. विवेकसावंतांकडून आम्ही त्या शिकलो. Information, Interaction, Transaction आणि Transformation. Information म्हणजे परीस्थिती काय आहे, नेमका प्रश्न काय आहे या बद्दलची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचणे. एकदा ही महिती पोहोचली की लोक त्यावर विचार करतात, चर्चा करतात वाद घालतात... या बद्दल काही करता येईल का याबद्दलचे मार्ग शोधायचा प्रयत्न करता. हे म्हणजे Interaction. Transaction च्या दरम्यान त्यापैकी काही लोक या बद्दल कृती करायला लागतात. वैयक्तिक, एकत्र येऊन, अनेको प्रकारच्या ज्याला जमेल तशा. आणि हे सर्व घडून आल्यानंतर कधीतरी अशी एक अवस्था निर्माण होते की बदल घडून येतो म्हणजेचं Transformation. - प्रियदर्शन)

What Maharashtra NavNirman Sena (MNS) is doing?

In last week, we got the results of engineering, medical and pharmacy CET. Still, Maharashtra Navnirman Sena (MNS) and party leader Mr. Raj Thackeray haven’t done anything. What’s wrong with the MNS? Did they forget “Marathi Manus” or what? Don’t they read newspapers on Sunday? might be because of Saturday’s hangover (CET result was published in newspapers on Sunday, June 15th).

Just have a glance at CET results:

Prashant Agarwal - (200/200) 100 per cent - State Topper in the Engineering and Pharmacy CET

Shefali Parikh - 198/200 - Medical CET topper

Pavitra Shetty - 199/200 - 3rd in CET and First among girls

All are non-Marathi and still toppers in Maharashtra State. Again, in top engineering, medical and pharmacy colleges non-Marathi people are grabbing opportunities of marathi students.

How MNS party workers can overlook this fact? At least by Sunday evening, they should have trash and vandalize the CET board for not giving preference to marathi student in the topper’s list.

How Raj Thackeray can forget “Thackeray Legacy”?

He should write a letter to the state education minister Mr. Vasant Purke and CM Vilasrao Deshmukh saying, MNS will call for “Mumbai Bandh” if they do not manipulate state toppers list with marathi student.

(Just now somebody told me that, still MNS party workers are searching addresses of state toppers so that they can trash their apartments too.)

Some intellectuals (?) in MNS are seriously thinking about what they can do for upliftment of marathi manus. In last week itself, MNS wrote Sidhivinayak Trustee for allowing MNS to conduct Mahapuja (worship rituals) in the temple. According to MNS officials, only Mahapuja of lord Ganesha will help them in improving conditions of Marathi schools in Mumbai. On similar lines, MNS should plan Mahapuja in temple of Mumbadevi (famous Goddess in Mumbai) so that only marathi manus will be topper in all exams including SSC, HSC, IIT-JEE, CAT, ZAT and all entrance tests.

One local party leader disclosed on condition of anonymity that MNS is also planning Mahapujas in Shirdi, Trambkeshwar, Aalandi, all AshtaVinayak temples, Pandharpur, Paithan, TulajaBhavani temple, Khandoba temple (these all are famous religious places in Maharashtra) to fight against all major problems of marathi manus including poverty, illiteracy, terrorism, farmers suicides in Vidharbha, unemployment, water crisis etc.

We must appreciate the intelligence of the MNS and should award MNS with Roman Magsaysay Award for this all-in-one breakthrough solution.

After all it is question of marathi manus and more importantly Raj Thackeray’s future in upcoming elections.

League of Rotten Intellectuals

In last week, Kumar Ketkar, editor of leading Marathi newspaper Loksatta, once again proved that he is not the part of the League of Rotten Intellectuals.

After Kumar ketkar’s house was vandalized and trashed by few political leaders, I was expecting that all journalists will come together and will show heavy protest of this senseless political act. Intellectuals from media and other industry will gather on Shivaji Park, Azad Maidan or in front of Vidhan Bhavan and will form a human chain as a mark of solidarity for all watchdogs (like what lawyers did in Islamabad in Iftikhar Muhammad Chaudhry case). Nothing of any sort was happened, may be Mr. Ketkar was not lucky enough to get such support from their intellectual counterparts.

Even on next day, I could see only few articles in some corner of newspapers with mild protest. Reaction penned down by fellow journalists was just intense enough to ensure that their own houses won’t vandalize on next day.

No social agitation has been experienced as if nobody knows what happened or nobody cares about what happened. Then questions peeped in my mind, do people really value freedom of expression? Do they really know what is happening around? Do they read newspaper or see news channels? Are they supporting Shivsangram and their blind followers for attacking on Kumar Ketkar? But no, this is not the case. Then, are people dumb and illiterate? No, this is also not the case. In fact, we are possessing one of the largest pools of intellectuals in the world. Unfortunately, none of them come forward to support Ketkar except very few, but their voice was too low. (Now, Mr. Kumar Ketkar must be thinking who is right, myself or rest of the so called intellectuals?)

We have lots of intellectuals in our society, they are wise enough to differentiate between right and wrong and they know what is happening around them. Then why there is so much silence? Certainly this is not the silence before the storm because already storm has shown its effects.

Now I am sure, all these intellectuals must have signed secret unwritten treaty of being silent spectators. They must be conducting their secret meetings during midnights. I heard, in recent past they have passed a bill unanimously saying they will not participate in any social activity, they will not utter a single word against anything and will keep themselves busy in their personal life as if they are not part of this society. Day by day, they are attracting more members in their League of Rotten Intellectuals. The league members can be easily identified in society while asking phenomenal questions like, “Why I should care about others?” “What I will get out of it?” or “What’s my profit?”

Being intellectuals, often member of this league partially break their treaty and discuss social issues with afternoon tea but soon they realize their sins and smartly wind up their discussions by blaming either of the two Gs. Government or God.

In society, if you find somebody only blaming Government or God, then he must have signed the secret treaty.

Beware of such people!!! Beware of League of Rotten Intellectuals!!! Otherwise they will pull you in.

Only Theories.... Nothing Else..... (part 3)

(Before reading this article please read Theory called GOD part 1 and part 2)

After GOD is defined as a holy power, man defined an evil power as a ghost and et al. Once again man applied his creativity at his best to define looks, appearance, life style and probable habitats of the ghost and et al. The theory of GOD and theory of ghost and et al were complimentary to each other. All things happening in favor of man were caused by the holy power GOD and ghost and et al was accounted for all unfavored events.

Later on, the gap between these two theories was intelligently filled by a new theory called - ‘theory of Individual’s Fate’. The Fate theory was so great that it can offer justification to any event happening in the universe. (including why you are reading this webpage?)

Now entire landscape was covered by these three theories. Meanwhile, a group of people which was partially or fully against these theories proposed a new collection of logical theories. This collection of logical theories leads to development of Science.

According to Science, any object or an event exists only if its existence is proved with logical reasoning. Thus, Science denies the concepts of the GOD, ghost and Fate.

Interesting part is that, though the Science is widely accepted, the theories of GOD and Fate are the most prevailing ones in the today's world.

Theory called GOD... (part 2)

Once theory of GOD was defined, the term GOD itself created lots of questions. Where does GOD stay? How he looks like? Is he visible? If no, then why he is not visible? Is there any way to see or feel the existence of GOD? Since GOD is a holy power works for betterment of mankind, GOD needs to be worshipped to get his favor and to keep him happy. Then, how one should worship the GOD? What GOD likes? What GOD dislikes?

The small groups of men scattered across the continents tried to answer these questions and proposed different theories independently. Over the period of time, these theories matured and evolved as the Religions. The people who are satisfied with the proposed sets of answers become the follower of the respective religions. Though these theories are proposed independently, you will find lot of similarity among them because the basic questions, which they answer, are the same.

Since man is an inborn creative animal, he drew the pictures of GOD, he wrote poems on him, he wrote many stories to explain his son, grandsons and great grandsons about kindness of almighty GOD, various powers he has, how GOD fights with evil powers, how he helps needy and poor people who worship him from bottom of their hearts. In some religion people were so creative, that they created multiple GODs with multiple powers. They did departmentalization. They assigned each of them different powers to answer different sets of unanswered questions. Some of them created GODDESS too, like man and woman, GOD and GODDESS.

Theory called GOD....... (part 1)

to Sidhdhivinayak Temple in Mumbai for the success of upcoming ‘Bachchan’ film Sarkar Raj. Yesterday, I had rigorous discussion on the same topic with my friends. At our level, we discussed a lot in one and half hour about what is faith? What is superstition? How faith and superstitions should be defined? Are these terms varies from person to person? etc… and at the end we stop our discussions and we dispersed for the day.
Today most of the media people are criticizing Mr. Amitabh Bachchan for his bare foot visit

While returning to my home, I was thinking of all these thoughts. Suddenly a thought came in my mind. I would like to share the same with you.

In ancient time, when man started living on the banks of rivers and initiated agricultural activities, he had left with the plenty of time. Now he does not need to spend his time for hunting. During this period, plenty of time triggered his thinking ability. Man started thinking about his existence, his own life, his future, nature and various strange things happening around him. Since everything was new, thinking leads to tons of questions and many of them were really strange. These limitless strange questions challenged his intellect and troubled him a lot.

He started brainstorming for the answers. Since he was sharp, for few questions he could identify the satisfactory logical answers. In some cases where his intellect was not capable enough, he stated proposing assumptions and theories. Every time he came up with new set of assumptions/ theories to answer the new set of strange questions. For every such a new question he used to go back to his proposed theory and tried to identify the justified answer as per his level of maturity. If proposed theory denied answering the new questions then he used to add new assumptions in his existing theory. Sometimes he used to validate his assumptions/ theories at his level but because of lack of resources and intelligence needed, validation of all assumptions was impossible. As time progressed his intelligence has been grown up and so quality of his assumptions. When he realized his new proposed assumptions were against the existing assumptions, he erased the contradictory assumptions and modified his theory. In hundreds of years he repeated this process thousands of times. Then also, few of his questions were remained unanswered because they were beyond his intellect.

Then once upon time during this entire process, he defined the unidentified cause, force, power that was behind unanswered questions with a vague term/ entity called GOD. GOD was affecting various things in his life and the system around him. He proposed a separate theory on GOD and explained that some how GOD is responsible for all unanswered questions and he satisfied himself with his new theory and the new set of answers. It took several years for him to propose this theory of GOD. Meanwhile his counterparts scattered in different continents. These scattered men also went through the same process independently and came up with their own theories of GOD. Purpose of all these theories was to answer the most common and obvious unanswerable questions satisfactorily.

Therefore, on earth in all religions concept of GOD is more or less same.

to be continued....

Complete failure...... just 26 per cent!!!

In last week on May 22nd, Thanekars (people living in Thane, located next to Mumbai) have seen by-election. The voter turnout was horrible. Only 26 per cent people exercised their voting rights. Only 26 per cent, an all time low figure in history!!!

Even for school going kid requires 35 per cent for passing and here people gave just 26 per cent to politicians, it means this is a big failure. This is failure of democratic system, failure of political parties, and failure of people themselves.

Further, Thane is not a tribal or rural region, where we can say people are illiterate and incognizant of their voting rights. Probably one can say that, since it is a by-election people might be unaware of election is going on. This was also not the case, since all political parties did campaigning well. All state level political leaders of all parties attended the campaigning, right from executive president of Shivsena Uddhav Thackeray to Deputy Chief Minister Mr. R.R. Patil.

For figure of 26, there could be two reasons, one is pointed out by Anand Paranjape, a Shivsena-BJP candidate of this by-election in his interview is that most of the people living in Thane are belong to a middle class which is well educated. After economic reform, this great Indian middle class is earning well. Now money is with them and therefore they are least interested in all kind of political activities including elections. For all sorts of problems including water, sanitation, load shading, transport etc. they have their own solutions because of sharp rise in buying power of this class in last few years. In short, these people are insensitive towards their voting rights.

The other side of the coin could be Thanekars have no faith in current political parties, their candidates and overall democratic system. Thane Lok Sabha constituency is the largest constituency in Asia with 3.6 million voters. After Mumbai, Thane is facing lot of basic problems such as load shading, no clean water, no effective public transport system, sanitation, pollution and environmental problems because of lack of infrastructure. These were good points to be raised by opposition leader while campaigning but not a single candidate utters a word against these problems of Thanekars in their entire election campaign. All were busy in making Shiv Wada and Sambhaji Bhaji. This might be the reason that people could not relate their daily life, their existence as citizens of this country with the elections. I think for them these are two different worlds altogether, one is their own and other is a world of politics.

This situation can not be changed unless and until we introduce a good political environment but certainly election commission can involve such people in current political system by giving them right to cast negative vote. At least by casting negative vote the people can express their opinions about current political system instead of sitting idle at home and doing nothing.

I think right to cast a negative vote must be given to us. It's our right!!!